هوشمند گزين از تحرير و تقرير هر دليل آگاهى مىيابد كه كدام يك در بيان تجرّد برزخى نفس است ؛ و كدام يك در بيان تجرّد عقلى آن است . چه اين كه هر دليل كه در آن اشباح و اشكال و صور خيالى أخذ شده است ، تجرّد برزخى نفس را اثبات مىكند ، زيرا كه آن صور خيالى نه مانند صور مادّي خارجىاند ، و نه مانند صور مجرد عقلى عارى از اشباح و اشكال كه از اين معنى تعبير به تجرّد خيالى برزخى مىشود . و هر دليل كه مفاد آن عارى از اشباح و اشكال و صور است ، دليل بر تجرّد عقلانى نفس ناطقه است . تبصره - هر دليل كه علاوه بر تجرّد عقلى نفس ، عدم توقف آن را در حدّ معيّنى اثبات مىكند ، آن دليل ناطق بر فوق مقام تجرّد عقلى نفس ناطقه انسانى است كه برخى از ادلّه آن در فصل چهارم تقرير و تحرير مىشود . بدان كه بسيارى از ادلّه تجرّد نفس ناطقه مبتنى بر أساس إدراك است ، و حقيقت أمر در اين موضوع آنست كه حضرت استاد علّامه شعرانى - رضوان اللّه عليه - در شرح تجريد تقرير و تحرير فرموده است كه به نقل آن تبرّك ميجوئيم « 1 » : « أما دلالت نفس ناطقه و ادراك كلّى بر تجرد نفس :

--> ( 1 ) . شرح تجريد علامه شعرانى : ط 1 - ص 246 .